JOANNE HAKKERT update 4

HYSTERIE

Naar aanleiding van een expositie van Programming the Body in de Willem II Fabriek in Den Bosch, werd ik door de organisatoren uitgenodigd een keuzefilm te vertonen en toe te lichten op de maandelijkse b(RAK) filmmiddag. Ik koos voor een vertoning van Martha Roslers Semiotics of the Kitchen uit 1975. Deze korte registratie van een performance, kan het best omschreven worden als een satire op het cliché van de vrouw aan het aanrecht. In Semiotics of the Kitchen onderzoekt Rosler de relatie tussen vrouwen en de taal waarmee hun sociale rol omschreven wordt, door keukengerij op alfabetische volgorde te demonstreren.

afb1 afb2
presentatie in RAK projectspace, Willem II Fabriek Den Bosch

Door de vrij arbitraire rangschikking van de letters in het alfabet als uitgangspunt te nemen in haar presentatie van de verschillende objecten, laat ze de kijker zien hoe arbitrair het man / vrouw onderscheid en de sociale rollen die hierbij horen eigenlijk is. De kookshow stijl van het werk, maakt dat het tot op zekere hoogte komisch is, maar ook herkenbaar en vervreemdend. Wat mij echter het meest bijbleef aan de film, is hoe Rosler simpel keukengerij blootlegde als alles behalve neutrale gereedschappen. Zoals Judith McGaw omschrijft in ‘Why Feminine Technologies Matter,’ zijn innovaties in producten en technieken die op een gebruik door een vrouw gericht zijn, zelden neutraal van aard. Integendeel, geproduceerd in een door mannen gedomineerde markt, staan lepels, pannen, linnenkasten, de beha en, zoals ik in Programming the Body al liet zien, de pil nooit los te zien van hun patriarchale ontstaanscontext.

Zo raakt Rosler met haar Semiotics of the Kitchen aan verschillende onderwerpen, van de mannelijke, blanke dominantie op de arbeidsmarkt, in relatie tot de onderwaardering van huishoudelijk werk, het na-oorlogse kapitalisme dat ook in de huiskamers aan het werk was door de toenemende hoeveelheid televisies en reclames, en het idee van gender als een construct. De vertoning van de film bij b(RAK) en de korte lezing die ik hierbij voorbereidde, deden me opnieuw nadenken over mijn verdere onderzoek van Programming the Body.

afb4 afb3
Depot Basel, Forum for an Attitude expositie

Waar ik met mijn eindexamenfilm, die van 25 mei tot 7 augustus te zien is in BWA Design Gallery in Wrocław, Poland als onderdeel van het ‘Forum for an Attitude’, zeer specifiek de pil besprak, ben ik in de afgelopen tijd breder geïnteresseerd geraakt in medische innovaties, met name in de psychiatrie, in relatie tot het stereotype van de hysterische vrouw. Het idee van dergelijke medische innovaties als een middel van controle, omschreef Franse filosoof Fouchault als “medische surveillance.” Medische surveillance, zo stelde hij in The History of Sexuality “was an enormous apparatus for observation, with its examinations, interrogations and experiments.” Deze medische surveillance was echter niet alleen gericht op objectieve observatie. Integendeel, zeker in het begin van de 19e eeuw ging het hier ook om een medisch schouwspel met zeer publieke presentaties; een waar spektakel van het vrouwelijk lichaam.

Een werk van de Franse kunstenaar André Brouillet toont een dergelijk schouwspel in de vorm van een geneeskundig onderricht door dokter Charcot in het Salpêtrière gesticht. Het werk toont in levendige kleuren het spektakel van een hysterische aanval ten overstaan van een groot publiek. Amanda du Preez stelt in Gendered Bodies and New Technologies: “Not only were women’s bodies specular(rise)d by medical science, but they became spectacles in themselves by obliging with spectacular performances. In dit morbide theater van hysterische vrouwen en hysterische vrouwenlijven, werd de vrouw getypeerd als labiel in de breedste zin van het woord.

afb5
André Brouillet, Une leçon clinique à la Salpêtrière, 1887

Tijdens de eerste emancipatie golf in de 19e eeuw, werd hysterie geassocieerd met een “luie” baarmoeder. Dokters schreven dan ook met name het huwelijk en daarmee zwangerschap, voor als remedie. Een voor de gevestigde orde gelukkige bijkomstigheid, was het feit dat de diagnose van hysterie ook ingezet kon worden om ‘lastige’ vrouwen in het keurslijf te dwingen. De Suffragettes, de feministische beweging van die tijd, werd dan ook niet voor niets een hysterische aard toegeschreven door de bijnaam “the shrieking sisterhood.” Vanaf de jaren ’60, tijdens de tweede emancipatie golf, werden de symptomen van hysterie in ongelukkige huisvrouwen in toenemende mate met farmaceutische middelen behandeld. Zoals de Rolling Stones zongen: “And though she’s not really ill, there is a little yellow pill. She goes running for the shelter of a mother’s little helper. And it helps her on her way, gets her through her busy day.”

The Rolling Stones / Mother’s Little Helper:
https://www.youtube.com/watch?v=8T9Aa1V5oyo

De ontevredenheid van vrouwen uit die tijd, werd daarmee behandeld als een medische aandoening en niet als een symptoom van een veranderende maatschappij. Waar de hysterie van de 19e eeuw behandeld werd in het gesticht, werd de hysterie van de 20e eeuw in toenemende mate behandeld door mannelijke psychiaters die daarbij niet alleen als dokter, maar ook als leraar en autoriteit op het gebied van normen, waarden en seksuele moraal optraden. In zekere zin hielp het populaire Valium van die tijd mannelijke dokters dan ook, ‘lastige’ vrouwen wederom in een keurslijf te dwingen.

Wat ik me nu afvraag, is hoe de achtergrond van een seksuele revolutie van invloed kan zijn op innovaties in de gezondheidszorg. Zouden we kunnen spreken van een zeer bewuste constructie van hysterie als een semantisch middel om vrouwen in toom te houden?

Rosler nam de letters van het alfabet als uitgangspunt in haar rangschikking van keukengerij, om de taal waarmee wij de sociale rol van de vrouw omschrijven te bekritiseren. De benoeming van hysterie als een medische aandoening, maakte echter dat de taal een evenzo krachtig wapen werd als de voorgeschreven behandeling. Het woord hysterie impliceert incompetentie, labiliteit en maakte de vrouw minder geloofwaardig: monddood in zekere zin. Misschien is het daarom, dat het zo goed voelt er over te schrijven.

More from Joanne Hakkert

JOANNE HAKKERT UPDATE 3

Museum zonder muren Mijn opa van moeders kant werkte het grootste deel...
Read More

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *