MET ANDERE WOORDEN UPDATE 4

radicaliseren

Onze institutionalisering is voldaan. Ondanks de huivering voor het vastzetten van de ruimte waarbinnen wij bewegen, voelt het als een volgende stap. Het is gelukt om onze statuten zo in te richten dat we in principe kunnen doen wat we willen, als het maar te maken heeft met het verbeteren en ontwikkelen van ‘de algehele mensheid, door middel van de kunsten’ (jaja).

Soms hebben we de drang om te breken met alle systemen, structuren en regeltjes die er zijn, juist om iets nieuws te creëren, en soms verlangen we juist naar structuur en duidelijkheid: het is nou eenmaal zo dat als 7.000.000.000 mensen op een planeet samenleven, er voorwaarden moeten worden geschapen, kaders moeten worden gemaakt om dat samenleven op een gezonde manier te laten verlopen. De belangrijkste vraag blijft dan: wat is gezond? Wanneer is een regel onderdrukkend en behartigt die verkeerde belangen, wanneer is een regel absolute noodzakelijkheid en werkt die ook bevorderend?

Noem bijvoorbeeld een gevangenis. Een ruimte die uitsluitend functioneert met regels en kaderingen, die ook noodzakelijk zijn om te voorkomen dat alles in de soep loopt en dat mensen botsen met bijhorende consequenties. Zo’n gevangenis is een biotoop op zichzelf, letterlijk afgesloten van onze samenleving. Toch is de gevangenis bijzonder goed te vergelijken met onze samenleving en bovendien een goed reflectiemiddel; vooral in een tijd waar vrijheid en gevangenschap op allerlei niveaus om nieuwe betekenis vraagt: van grenzen, migratie, religie, stress om vaste banen, zzp’ers tot kunnen doen wat je wil ten kosten van bijvoorbeeld het milieu of je eigen gezondheid.

De komende maanden zal het MAW een project dragen waarbij het thema ‘radicaliseren’, of terwijl extreem wijzigen of radicaal worden, samen met gevangenen in een gevangenis zal worden onderzocht. De vraag komt uit Dienst Justitionele Instellingen die opmerken dat een tendens ontstaat waarbij gevangenen voornamelijk radicaliseren in gevangenissen, wat natuurlijk tegenspreekt met alle principes en doelen van gevangenschap. Ondanks de willigheid van de autoriteit vraagt dat gevangenschap dus om een hele nieuwe benadering: we radicaliseren niet meer in vrijheid, maar in gevangenschap. In samenwerking met kunstenaars zullen wij workshops organiseren met de gevangenen en medewerkers, om uiteindelijk een interne expositie op te zetten van de resultaten. Vervolgens wordt er een publicatie uitgebracht om de uitkomst te delen.

Filosoof Michel Foucault beschreef vormen van gevangenschap door de geschiedenis heen. Hij beschrijft dat ons lichaam ooit werd vastgezet; in kerkers, achter tralies. Maar dat onze geest op dat moment nog vrij is (om bijvoorbeeld een ontsnapping te beraden). Echter werd daaropvolgend het concept van de panopticon ontworpen: een gevangenis die licht en transparant is, waar alle gevangenen zichtbaar zijn voor maar één bewaker, die in een toren in het midden van de gevangenis iedereen in de gaten houdt. Foucault benoemde het effect: ‘the soul is the prison of the body’: wanneer de gevangene constant het idee heeft dat hij in de gaten gehouden wordt, zal hij minder snel een ontsnapping beramen, in tegenstelling tot de voormalige consensus: ‘the body is the prison of the soul’. Dus vrijheid, en gevangenschap bevinden zich, aldus Foucault, in onze ziel. Pas als je die ‘opsluit’ zijn wij onvrij.

Voor de context: De Engelse versie van het woord vrijheid droeg ooit de betekenis ‘geëmancipeerde slaaf’, volledige vrijheid bestaat misschien wel helemaal niet: vrijheid is de emancipatie die je eist door middel van je keuzes, binnen een bepaalde ruimte, vrijheid is niet uitsluitend de ruimte waar je je in begeeft. Om die reden zou je kunnen zeggen dat een gevangenis niet per se vrijheid ontneemt, maar de keuzes die je in die gevangenis (of samenleving) maakt: als je gaat vechten met andere gevangen, ja, dan is het logisch dat je je eigen vrijheid ontneemt en in de isoleercel belandt. Natuurlijk is het belangrijk om ons dan af te vragen wie de grenzen van het mogen en niet mogen bepaald en op welke voorwaarden die gebaseerd zijn. Zo geldt ook voor radicalisering dat het niet uitsluitend een slecht ding hoef te zijn: ieder mens moet gedachten ‘radicaliseren’ om ze in de werkelijkheid te plaatsen, het cruciale deel is welke gedachten we de ‘vrijheid’ gunnen om gerealiseerd worden en welke niet.

Er zit ook een keerzijde aan de vrijheid van de ziel in plaats van het lichaam, en die dicteert het algemeen denken van onze tijd. Het wordt ook wel een meritocratie genoemd: een soort radicaal liberalisme dat inhoud dat alles maar dan alles mogelijk is als we maar hard genoeg werken en graag genoeg willen, klinkt heel mooi en plausibel maar de meritocratie kent ook verliezers: als eens een keer iets niet luk, is het volledig en helemaal je eigen schuld. Dit betekend ook dat dingen als de aarde ons niet dicteert, dat ziekte ons niet dicteert, dat afkomst ons niet dicteert; radicale vrijheid zou volgens de aanhangers van de meritocratie moeten inhouden dat we niét gebonden zijn aan de rest van alle mensen en dingen op deze planeet.
Maar ja, wie maakt je Iphone, je eten en praktisch al het andere als je radicaal ‘vrij’ bent? Vrijheid klinkt zo meer als je terugtrekken in een hutje op de hei. Daarnaast hoeven we niet te beargumenteren dat achtergrond, cultuur en etnische afkomst wel degelijk iets bepalen in de wereld waarin wij leven: hoe ga je met anderen om als je denkt dat je een volledig onafhankelijk, vrij wezen bent? Willen we wel volledig vrij zijn? Wij zijn heel erg blij dat we gebonden zijn aan de mensen om ons heen en beperkt dat onze vrijheid? Nee, ik wordt er juist vrijer van. uiteindelijk zijn we gevangen met elkaar, en dat is niet slecht, het is heerlijk: de mens in meervoud

Enfin, de gevangenis. Stel je voor, jij bent een crimineel, je steelt, je moord kortom alles wat verboden is door ‘gevangenis’ de samenleving. Je wordt opgepakt en veroordeeld, je belandt in een gevangenis zoals alle anderen; tralies, toegangspasjes, toezicht, routines. Niet te vergeten is dat het reclassering project dat elke seconde van je gevangenschap aan je geweten trekt en duwt. De vraag is dan, waar vindt de radicalisering plaats? In of voorafgaand aan de gevangenis? Wellicht was het stelen en moorden (volgens jezelf) absolute noodzakelijkheid voor je in de gevangenis zat; armoe, dreigementen, god weet wat er allemaal meespeelde. Dat legitimeert natuurlijk niks maar de vraag is wanneer iets noodzakelijk is en praktisch opgelegd wordt door de ruimte en situatie om je heen en wanneer iets een autonome keuze wordt, wanneer een ideologie levenswet wordt.

Onze gevangenis vind je in de bijlagen: de statuten.

More from Met Andere Woorden

De Muur voor Verandering, 19 juni van 15-22h

Grenzen lijken vaak symbolen van natiestaten, maar toch worden ze vaak door...
Read More

1 Comment

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *