IRIS DE VRIES – HUISBLOGGER UPDATE 2

Niet omdat het moet, maar gewoon omdat het kan.

De vliegreis duurde veertien uur. Het liefst zou ik een deur op schiphol openen en het volgende moment China binnenstappen, had ik gezegd. Daar kom ik nu op terug.
In deze veertien uur, met mijn telefoon op vliegtuigstand, had ik de tijd om me voor te bereiden op de aankomende drie en een halve week. Deze zou ik doorbrengen op een plek waar de temperatuur anders was, de tijd anders was, waar ik er anders uit zag dan de rest en waar ik de taal niet sprak. Deze transitietijd tussen Nederland en China had ik nodig.

De maand november bracht ik samen met Mijke Pasmans (mede-alumna Product Design), Michelle van Ool (alumna Interaction Design) en met Miron Galić (alumnus Graphic Design) door in de Chineze stad Shenzhen. We waren hier op uitnodiging voor het Continuum programma, een masterpilot opgezet vanuit ArtEZ om te onderzoeken hoe een transdisciplinaire master, gericht op innovatie en technologie, vorm krijgt als je je buiten de academie bevindt. Alle vier startten we een nieuw project dat in februari wordt gepresenteerd tijdens het Sonic Acts festival in Amsterdam.
Shenzhen is een jonge stad in China en ligt aan de grens, vanuit het raam van de twintigste verdieping van het appartementen complex zag ik Hongkong liggen.
Shenzhen staat bekend om haar economische groei en mogelijkheden in het ontwikkelen en produceren van vooral elektronische producten. De Sillicon Valley van hardware. De kans is groot dat je laptop, je telefoon en je tablet in Shenzhen zijn gemaakt. De stad, ook wel het Almere van China genoemd, groeide in hele korte tijd uit van 30.000 inwoners naar 15 miljoen in 2017. Shenzhen is jong, ik merk dat veel gedeeltes van de stad op elkaar lijken. Er is geen historisch stadscentrum zoals in de meeste steden die ik ken en ik denk dat de geschiedenis van deze stad op dit moment wordt geschreven. Toch zorgt juist dit voor de enorme hoeveelheid kansen en mogelijkheden. Want hier, in Shenzhen, kun je alles maken. En vooral in massa laten produceren.

Niet omdat het moet, maar omdat het kan.

Vorig jaar introduceerde Tele2 met deze slogan hun nieuwe 4G netwerk. Ik las deze zin dagelijks als ik langs bushokjes fietste, de Metro in de trein las of op YouTube het bijbehorende reclame spotje zag waarbij de mannen van de Jeugd Van Tegenwoordig vooruitblikte op hun ouderdom, maar nog steeds net zoveel gebruik zouden maken van hun databundel. Om de hele dag kattenfilmpjes te kijken bijvoorbeeld.
In samenwerking met Tele2 brachten Lil Kleine en Ronnie Flex het nummer Niet Omdat Het Moet uit. De lijfspreuk van de recht-voor-zijn-raap webblog GeenStijl en daaruit voortkomende Powned luidt: gewoon omdat het kan.

Ik zie deze zin als omschrijving van een mentaliteit die past bij de tijdsgeest en bijvoorbeeld ook aansluit bij de manier waarop social media wordt gebruikt. Je hebt geen reden nodig om iets te doen, te filmen en te posten. Je hoeft je niet te verantwoorden voor wat je hebt gedaan.
Maar sinds ik in China ben geweest, zie ik deze mentaliteit ook op een andere manier terug:
Je hoeft geen reden te hebben om iets te produceren.
Je hoeft niet iets te maken omdat het nodig is, maar omdat het kan.

Moet het, gewoon, omdat het kan?

Onze eerste dag in Shenzhen bezochten we de Shenzhen International Industrial Design Fair.
Op de site las ik dat hier meer dan 6000 innovatieve producten werden gepresenteerd uit verschillende landen. Zesduizend innovatieve producten. Maar wát zijn innovatieve producten?
Volgens de online van Dale is het onderstaande de betekenis van innovatie:

in·no·va·tie (de; v; meervoud: innovaties)
1 invoering van een nieuwigheid

Deze definitie omschrijft perfect het gevoel dat ik kreeg bij de producten op de fair. Nieuwigheden. Gadgets. Hebbedingen.
Het leek alsof hier de regel gold: hoe meer functies, hoe beter.
Zo werd er een haarband gepresenteerd waarmee je met je gedachten een auto kan besturen. Ik heb sinds kort mijn rijbewijs en ik vraag me af hoe rijlessen eruit zullen zien als deze technologie in nieuwe auto’s wordt geimplementeerd. Maar één ontwerpkeuze begrijp ik niet: onder aan de haarband bungelde twee oordopjes: zodat je tegelijkertijd je favoriete muziek kunt luisteren.

Op deze foto draag ik een slaapmasker. Aan de binnenkant wordt er gespeeld met licht dat zou helpen om rustig in slaap te komen. Vol trots vertelde een vertegenwoordiger dat er ook speakers in zijn gebouwd, zodat je ook hiermee je favoriete muziek kunt afspelen. Wat is de verbetering ten opzichte van een analoog slaapmasker en de oortjes van je telefoon? Ik vraag me af of het lekker ligt. Ik denk het niet.

In Huaqiang Bei, het gebied waar je moet zijn als je opzoek bent naar elektronica, koop ik een smartwatch voor kinderen. Ouders kunnen een app downloaden die gesynchroniseerd is met het horloge. Met een GPS tracker weten ze precies waar het kind is en waar het is geweest. Ze weten hoeveel kilometer hun kind heeft gelopen en in hoeveel stappen dat is gedaan. Ze weten wie hun kind belt, en door wie het gebeld wordt. Worden kinderen met behulp van dit soort gadgets niet veel te beschermd opgevoed? Schuilt er gevaar als kinderen er gewend aan raken dat er altijd iemand is die op ze let? Wat zouden bijwerkingen kunnen zijn als ze volwassen worden?

De producten die ik op de design fair en in Huaqiang Bei tegenkom zijn uiteindelijk toch kapitaal gedreven geproduceerd met de bedoeling om zo veel mogelijk geld te verdienen.
Ik krijg hierdoor het gevoel dat er producten zonder geweten worden gemaakt.
Op het moment dat er nieuwe technologie, een innovatie, wordt ontwikkeld lijkt het mij logisch dat er wordt nagedacht of mensen het product ook kunnen gebruiken met verkeerde intenties. Ik probeer te bedenken welke vragen de ontwerpers zouden stellen bij het ontwikkelen van een idee. In hoeverre werken de opdrachtgevers, ontwerpers en producenten samen? Zou het kunnen zijn dat juist door de mogelijkheid om hier snel en goedkoop te produceren mensen minder de tijd nemen om te reflecteren op het ontwerp en de ethiek? Als de opdrachtgever, de vormgever, de technicus en de producent los van elkaar aan het project werken, wie is er dan de verantwoordelijke om ethische vragen te stellen?

Een ander voorbeeld waarbij ik vraagtekens zet is een product van het designbureau XIVO. Het is de QQ SMART LAMP, bestaande uit een lamp, een grote clip-on button en een app. De button wordt geclipt aan het shirt van een kind, en op het moment dat het kind geen goede houding aanneemt tijdens het lezen en schrijven stuurt de button een signaal naar de ouder of leraar die de app bijhoudt. Ook wordt er gemeten of het licht goed genoeg is en als dit niet zo is,wordt er een signaal verstuurd naar de lamp die het licht hierop aanpast.
Ik wilde meer weten over het ontwerpproces en was er in geslaagd een interview te regelen met een medewerker. Een week later ging ik met onze facilitator, tolk en wegwijzer Wenying langs bij XIVO op de studio om nog wat vragen te stellen.Ten eerste wilde ik graag de reden weten waarom ze ervoor hebben gekozen dit product te produceren. Het product is ontworpen in opdracht van Tencent: na Google, Amazon en eBay het grootste internetbedrijf ter wereld. Het is belangrijk om in mijn achterhoofd te houden of dit een nieuw concept is of dat het een digitale vorm is van een ouder concept. Waren er andere opties die werden gebruikt voor het digitale tijdperk? Degene aan wie ik de vragen stel legt uit dat hij vroeger een tik van zijn ouders kreeg als hij niet rechtop zat. Ook bestaan er al langer alternatieven zoals een harnas waarbij je rug in de juiste positie blijft, of een stoel waar je niet anders op kunt zitten dan in een rechte houding. XIVO en Tencent hebben een product ontwikkeld waarbij een kind niet meer hoeft te worden geslagen of in een vervelende stoel hoeft te zitten. Het kind hoeft niet meer fysiek te worden gecorrigeerd, het kind hoeft alleen een button te dragen die singalen opvangt en afgeeft. Er komen vragen bij mij op over de bescherming van de gegevens die worden gegenereerd, maar ook over de autoriteit en de verantwoordelijkheid. Voorheen was het de leraar in de klas die bepaalde of je goed zat, nu is dat verschoven naar een apparaatje. Ontstaat er hierdoor een kloof tussen de autoriteit van de leraar en het kind? Zijn er deskundigen betrokken geweest bij de ontwikkeling? Op welke onderzoeken is de juiste houding gebaseerd? En hebben deskundigen invloed gehad tijdens de ontwikkeling van de software?
Voor mij is het belangrijk dat ik fysiek betrokken ben bij het maakproces van mijn prototypes. Ook als ik gebruik maak van een 3D printer zorg ik dat ik zelf de printer aanzet. Al makende denk ik na over de verbeterpunten in het ontwerp, maar ook over de context waarin het product komt te staan. Als ik het werk laat uitbesteden ben ik deze tijd niet bezig met het project. Ik denk dat het belangrijk is dat een project niet te snel wordt afgerond omdat ook het concept een incubatietijd nodig heeft. Net zoals het voor mij belangrijk is dat een vliegreis zo lang duurt als hij duurt.

Omdat het product in opdracht van Tencent is gemaakt en de software door hun geleverd werd, kon XIVO mij niet echt bevredigende antwoorden geven op mijn vragen.
Ik ben benieuwd of kinderen de button ook echt willen en zullen dragen. Er is onderzoek gedaan en de kinderen die waren gekozen voor het onderzoek vonden het zelfs leuk de button te dragen. Maar eigenlijk vinden ze bij XIVO de button nog te groot en was het oorspronkelijke idee dat de button werd verwerkt in een knoop op een blousje.
En precies hier vind ik dat de privacy grens wordt overschreden.
Als een kind in een speciale stoel zit, of een harnas draagt en zelfs als het een button op heeft, is het zich er nog enigzins van bewust dat het in de gaten wordt gehouden en er gelet wordt op de houding. Op het moment dat een kind een knoop op zijn of haar blousje heeft waar hij/zij mee in de gaten wordt gehouden vergeten ze dat er op hun houding wordt gelet.  Er wordt informatie van ze verzameld zonder dat ze het zelf door hebben, omdat het naar de achtergrond is verschoven en ze het zijn vergeten of omdat het ze niet is verteld. Ik ben bang dat vragen die ik belangrijk vind hier niet altijd worden gesteld. Zo komt aan het eind van het interview komt naar voren dat ze vooral trots en blij zijn dat het product zo enthousiast wordt ontvangen en dat er 20.000 stuks per maand worden verkocht.

Omdat het moet.

Als ik kritisch ben moet ik niet vergeten vanuit welke achtergrond deze manier van werken is ontstaan. China heeft heel lang een one-child-policy gehad waarbij ouders maar één kind mochten krijgen. Dat legt een enorme druk op de ouders en op het kind. Ouders werken heel hard om de beste educatie te kunnen betalen voor hun enigste kind. Ze willen het beste voor hun kind en maken graag gebruik van ondersteunende producten. Het kind op zijn of haar beurt heeft een druk om goed te presteren op school om aan de verwachtingen van de ouders te voldoen. Uit gesprekken die ik voer merk ik invloeden vanuit het communisme, hoe mensen heel anders tegenover het verzamelen van data staan en hoe mensen hun privacy zien. Zo ben ik gewend, vanuit mijn eigen achtergrond, dat een kind ten opzichte van de ouders ook privacyrechten heeft. Dit betekent niet dat het kind niet goed wordt opgevoed of niet goed beschermd wordt.

Innovatie bekekent niet altijd verbetering. Ik vind dat omdat de mogelijkheid er is, het niet betekent dat dit ook moet worden toegepast. Ontwerpers en kunstenaars kunnen een kritische rol aannemen ten opzichte van innovaties. Zij kunnen ethische vragen stellen die misschien niet altijd worden gesteld tijdens een maakproces. Een medium dat veel gebruikt wordt voor het bevragen van technologie is film. Een voorbeeld hiervan is de populaire Netflix serie Black Mirror waarin doemscenario’s van technologie worden gereflecteerd. Ik denk dat mensen, net als ik, gegrepen worden door deze verhalen en misschien kritischer worden. Toch blijft dit fictie, neem je de afleveringen waar door een technologisch medium en maak je gebruik van een streamingsdienst die informatie van jou verzameld. Ik zie mijn rol als product ontwerper om mensen bewust te maken en ze zelf te laten nadenken over de voor- en nadelen die gepaard gaan met innovatie. Dit wil ik doen door mensen fysiek mee te nemen in mijn verhaal. Dit zie je terug, zoals te lezen is in mijn vorige blog, tijdens mijn eindexamenproject waarbij ik door brillen te ontwerpen mensen bewust wilde maken van de hoeveelheid gezichtsherkenning om ons heen. Ik wil niet ontwerpen dat het kan, maar omdat ik vind dat het moet.

More from Iris de Vries

IRIS DE VRIES – HUISBLOGGER UPDATE 3

Technologische Dictatuur, 20161116, droom.  Voor de spiegel zet ik een stap achteruit...
Read More

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *